Οι γυναίκες της Δυτικής μουσικής ιστορίας

Γιατί οι περισσότεροι από εμάς δε γνωρίζουμε κάποια Συνθέτρια, ερμηνεύτρια ή σολίστρια κάποιου μουσικού οργάνου από τη Δυτική μουσική ιστορία;  Που ήταν οι γυναίκες μουσικοι τότε;

Η αλήθεια είναι ότι, εάν ψάξεις λίγο περισσότερο στην ιστορία της Δυτικής μουσικής, θα βρεις αρκετά γυναικεία ονόματα.

Στις μέρες μας, υπάρχουν πολλές ενεργές ταλαντούχες και επιτυχημένες γυναίκες στο χώρο της Κλασικής  Μουσικής και όχι μόνο. Συνθέτριες, σολίστριες, διευθύντριες ορχήστρας… αυτό, το κατάφεραν πολύύύύ πρόσφατα βέβαια, αλλά δε μπορούμε να μιλάμε ακόμα για εντελώς ίσες ευκαιρίες μεταξύ των 2 φύλων. Θα φτάσουμε όμως κι εκεί.

ΚΑΣΣΙΑΝΗ

Πριν προχωρήσω στην καθαρά Δυτική μουσική και την Ευρώπη, θα ήθελα να ξεκινήσω από πιο ανατολικά. Βάσει της έρευνας που έκανα, η πρώτη Γυναίκα   αναγνωρισμένη Μουσικός που κατάφερα να βρω, υπήρξε στο Βυζάντιο. Το όνομα της, Κασσιανή ή Κασσία.

Ποιήτρια, συνθέτρια και υπνογράφος στην οποία έχει αποδωθεί το Τροπάριο της Κασσιανής που ψάλλεται τη μεγάλη Τετάρτη και ξεκινάει με τις λέξεις:

“Κύριε η εν πoλλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή.”

Εξάλλου τις γυναίκες τις έκαναν να νιώθουν αμαρτωλές by default, αλλά ας προχωρήσουμε παρακάτω για την ηρεμία του μυαλού μας…

Γεννημένη κάπου το 805 στην Κων/πολη, από φεουδαρχική οικογένεια, μία από τους πρώτους μεσαιωνικούς συνθέτες τα έργα των οποίων σώζονται και ερμηνεύονται μέχρι και σήμερα.

Έχουν διασωθεί περίπου 50 ύμνοι της, καθώς οι 23 περιλαμβάνονται και σήμερα, στα λειτουργικά βιβλία της ορθόδοξης εκκλησίας και επιπλέον, σώζονται και 789 μη λειτουργικοί της στίχοι.

Πολλοί χρονογράφοι έχουν ασχοληθεί με τη ζωή και το έργο της, με τον πρώτο από αυτούς να είναι ο Συμεών ο Μάγιστρος, αλλά είναι πολύ δύσκολο να προσδιοριστεί ο ακριβής αριθμός των έργων της.

ΧΙΛΝΤΕΓΚΑΡΝΤ

Πηγαίνοντας τώρα στην Ευρώπη, μία από τις πρώτες ιστορικά καταγεγραμένες γυναίκες μουσικούς, ακούει στο όνομα Hildegard von Bingen.

Γεννημένη το 1098 στη Γερμανία και όντας το δέκατο παιδί μίας οικογένειας ευγενών, η Hildegard υπήρξε συγγραφέας, συνθέτρια, και φιλόσοφος, η σημαντικότερη θρησκευτική ηγέτης του 12ου αιώνα στην Ευρώπη καθώς και η πρώτη που μίλησε ανοιχτά και χωρίς μισογύνικες προκαταλήψεις και ταμπού για τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Γυναίκα… Το μεσαίωνα… Μόνο εγώ έχω ενθουσιαστεί;;;

Ήταν γνωστή για τα οράματα που έβλεπε………….. προέβλεπε το μέλλον………….. βοτανολογία………….. συνέδεε επιστήμη και θρησκεία……………… εεεεδώ είμαστε, συνέθεσε ύμνους για τη θεία λειτουργία, ποιήματα, και τα παλαιότερα σωζόμενα ιντερλούδια, (δραματικά μουσικά κομμάτια θεατρικού χαρακτήρα.)

Ως γνωστόν εκείνη την εποχή, μία γυναίκα είχε δύο επιλογές. Ή παντρέυεται και υποδουλώνεται ή κλείνεται σε μοναστήρι. Εκείνη επέλεξε το μοναστήρι, και στη συνέχεια κατάφερε να ιδρύσει κι ένα μοναστήρι μόνο για γυναίκες.

Η Hildegard, θεωρούσε πως η μουσική ήταν μέσο επικοινωνίας με το Θεό καθώς και μέσο επίτευξης έκστασης. Οι μυστικιστικές ιδιότητες της μουσικής, επέτρεπαν στον άνθρωπο να βιώσει ξανά την αρμονία και την ομορφιά του παραδείσου που είχε χάσει μετά την πτώση.

Συνέθεσε 77 εκκλησιαστικούς ύμνους και το Ordo Virdutum το οποία ήταν ένα θρησκευτικό θεατρικό έργο με μουσική. Οι στίχοι και οι μελωδίες της ήταν εξαιρετικά πρωτότυπες και ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που κατά τον 12ο αιώνα συνέθεσε με ελεύθερο στίχο. Η περίτεχνη και λεπτομερής μουσική της θεωρία, που στηρίχθηκε στα μαθηματικά, ήταν χαρακτηριστική της γοτθικής τεχνοτροπίας.

Η ιστορική λίστα με τις μεγάλες γυναίκες συνθετριες, ερμηνεύτριες και σολιστ, είναι κάθε άλλο παρά μικρή…

Francesca Caccini (1587-1640) και La Liberazione di Ruggiero, η πρώτη όπερα γραμένη από γυναίκα.

Barbara Strozzi (1619-1677), είχε τα περισσότερα εκτυπωμένα έργα από κάθε άλλο συνθέτη της εποχής της.

Isabella Leonarda (1620-1704)

Élisabeth Jacquet de La Guerre (1665 – 1729), η πρώτη που συνέθεσε σονάτες στη Γαλλία.

Louise Farrenc (1804-1875)

Fanny Mendelssohn (1805-1847)

Clara Schumann (1819-1896) μία από τις καλύτερες πιανίστριες του 19ου αιώνα.

Teresa Carreño (1853-1917)

Cécile Chaminade (1857-1944)

Amy Beach (1867-1944)

Rebecca Clarke (1886-1979)

Germaine Tailleferre (1892-1983)

Lili Boulanger (1893-1918)

Ethel Smyth (1858-1944)

Οι περισσότερες προέρχονταν από εύπορες και διακεκριμένες οικογένειες είτε είχαν σημαντικό πρόσωπο για σύζυγο, καθώς ήταν δυστυχώς οι μόνοι τρόποι για να διαπρέψει μία γυναίκα στη μουσική, αλλιώς έμενε στην αφάνια, ή δεν είχε καν την πολυτέλεια να… ονειρεύεται τη μουσική.

Η λίστα αυτή είναι ατελείωτη, και συνεχίζει να γράφεται μέχρι και σήμερα. Όχι μόνο στην Ευρώπη. Όχι μόνο στη Δύση….

Ιστορικά, οι γυναίκες ήταν σχεδόν υποχρεωμένες να μάθουν κάποιο μουσικό όργανο, μαζί με θεωρία, ανάγνωση και γραφή μουσικής, βέβαια, μέχρι τον 20ο αιώνα θεωρούταν ανήθικο να βγει μία γυναίκα και να παίξει μουσική δημοσίως. Έπρεπε να παίζει μόνο σε ιδιωτικούς κλειστούς χώρους.

Δε σας φτάνει τόση αγάπη;

Η γυναικεία φωνή ήταν ανέκαθεν αναγκαία για τη λειτουργία μίας χορωδίας κι όχι μόνο. Ως γνωστόν δε νοείται χορωδία χωρίς τις υψηλές συχνότητες μίας γυναικείας φωνής.

Αμ δε… 265, ο Παύλος της Αντιοχείας, κατηγορείται μεταξύ άλλων ότι προσέλαβε γυναίκα ψάλτρια.

578, σύνοδος στην Οσέρ της Γαλλίας, απαγορεύει στα κορίτσια να ψέλλνουν.

754, Το συνταγματικό καταστατικό του Αγίου Βονιφάτιου στην Αγγλία, απαγορέυει στις γυναίκες να ψέλλνουν.

847, ο Πάπας Λέων ο 4ος, απαγορέυει στις γυναίκες να ψέλλνουν και να λαμβάνουν μέρος σε χορωδίες.

1907, Πάπας Πίος ο 10ος, απαγορεύει στις γυναίκες να ψέλλνουν και να λαμβάνουν μέρος σε χορωδίες….

Οι γυναικείες φωνές έπρεπε κάπως να αντικατασταθούν. Οπότε κάπου το 16ο αίωνα πρωτοεμφανίζονται οι Καστράτι. Άνδρες ερμηνευτές της εκκλησιαστικής μουσικής και της όπερας, οι οποίοι ευνουχίζονταν σε προεφηβική ηλικία ούτως ώστε να μπορέσουν να διατηρήσουν μεγαλώνοντας μία λεπτή φωνή, καλύπτοντας έτσι το κενό των γυναικείων φωνητικών συχνοτήτων…

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, λόγω ορμονών, ο λάρυγγας και οι φωνητικές χορδές ενός άνδρα μεγαλώνουν σημαντικά, που ως αποτέλεσμα έχει τη μετακίνηση της έκτασής του χαμηλότερα κατά περίπου μία οκτάβα.

Μέσω του ευνουχισμού των αγοριών πριν μπουν στην εφηβεία, η φυσική ορμονική εξέλιξη ακυρωνόταν, που ως αποτέλεσμα είχε τη διατήρηση της παιδικής τους φωνής παρ’ όλο που αυτά μεγάλωναν.

Από τον 16ο έως το 18ο αιώνα, οι καστράτι μεσουρανούσαν, έχοντας πρωταγωνιστικούς ρόλους στην αναγεννισιακή και μπαρόκ μουσική, ώσπου αρχές του 18ου αιώνα άρχισαν να περνούν στο περιθώριο, κυρίως λόγω ηθικών, προφανώς, αιτιών και η ολική παρακμή τους ήρθε το 1861 όταν ο ευνουχισμός για μουσικούς λόγους κατέστη παράνομος.

Από εκείνη τη στιγμή μέχρι και σήμερα, οι οπερατικοί ρόλοι γραμμένοι για καστράτι ερμηνεύονται είτε από κόντρα τενόρους, δηλαδή τενόρους με τεχνική φαλσέτο, καθώς είναι πολύ σπάνιο φυσιολογική ανδρική φωνή να έχει τέτοια έκταση, είτε από κοντράλτο ή μέτσο σοπράνο γυναίκες, με ανδρική αμφίεση. Όσον αφορά την εκκλησιαστική μουσική, χρησιμοποιούνται επίσης και παιδιά.

Σήμερα, η κλασική μουσική είναι ακόμα ανδρική υπόθεση όπως μαρτυρούν συνθέτριες και ερμηνεύτριες. Οι γυναικέιοι ρόλοι συνεχίζουν να είναι ελάχιστοι. Κλεοπάτρα στον Ιούλιο Καίσαρα του Χάντελ, Σουζάνα στο Γάμο του Φίγγαρο του Μότσαρτ, Ροζίνα στον κουρέα της Σεβίλλης του Ροσίνι.

Τα πράγματα ίσως είναι καλύτερα, όχι όμως ιδανικά για τις γυναίκες μουσικούς.

Νέες στατιστικές έδειξαν ότι, από τις 1.445 συναυλίες κλασικής μουσικής σε όλο τον κόσμο έως και το 2019, μόνο στις 76 περιλαμβάνεται τουλάχιστον ένα έργο γυναίκας συνθέτριας, και αυτο δε νομίζω να συμβαίνει μόνο στο χώρο της κλασικής μουσικής…

Θα κλείσω με λόγια του Neil DeGrasse Tyson, λέγοντας:

Φανταστείτε πόσο πιο προηγμένη θα ήταν σήμερα η κοινωνία μας, εάν οι γυναίκες ήταν κοινωνικά και διανοητικά απελευθερωμένες από την αρχή του ανθρώπινου πολιτισμού.

Δείτε το σχετικό βίντεο:

Οι γυναίκες της Δυτικής μουσικής ιστορίας
Prev 1 of 1 Next
Prev 1 of 1 Next

Πηγές και περαιτέρω πληροφορίες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Women_in_classical_music

http://www.womenpriests.org/tradition/women-and-girls-were-not-allowed-to-be-singers-in-church/

http://www.womenpriests.org/ministry-west/the-synod-of-auxerre-2/

https://en.wikipedia.org/wiki/Kassia#Works

https://el.wikipedia.org/wiki/Χίλντεγκαρντ_του_Μπίνγκεν

https://en.wikipedia.org/wiki/Élisabeth_Jacquet_de_La_Guerre

https://www.classicfm.com/discover-music/latest/great-women-composers/francesca-caccini/

https://en.wikipedia.org/wiki/Castrato

https://en.wikipedia.org/wiki/Countertenor#cite_note-3

https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/these-women-composers-should-be-household-names-bach-or-mozart-180958464/

https://www.bbc.co.uk/music/articles/6f9d5d38-4e7b-4b82-8bb6-5e35a3c49dbe

https://www.theguardian.com/music/2018/jun/20/unsung-heroines-women-composers-maconchy-bbc4-danielle-de-niese

https://www.huffingtonpost.com/jennifer-rivera/where-are-all-the-women-i_1_b_12095342.html

https://www.theguardian.com/music/2018/jun/13/female-composers-largely-ignored-by-concert-line-ups

https://www.theguardian.com/books/2016/apr/17/sounds-sweet-airs-forgotten-women-classical-women-composers-review

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *